استفتاءات
(بصیرتهای عاشورایی 2)
(روش آقا بزرگ تهرانی (قدسسره) در پژوهشهای تاریخی)
3. از نظر آقا بزرگ تهرانی (رحمهالله)، هرچند انسان به خصوصیات و جزئیات مورداختلاف، اطمینان نمیکند، به جامع مشترک بین نقلهای مختلف اطمینان حاصل میکند. ایشان در این باره میگوید: «فيحصل الاطمئنان بوقوعها؛ پس اطمینان به وقوع جامع مشترک حاصل میشود.»
4. «فحص» و «تدبر» دو اساس در این روش هستند.
ایشان «فحص» و «تدبر» را میزان و معیار پژوهش تاریخی میداند و روش خود را بر آن دو اساس پایهریزی کردهاست. ایشان میگوید: «وكلما يتتبع في مظانِّ ذكرها من سائر الكتب لا يرى ذكراً لها أو لما ينافيها ويناقضها فيحصل الاطمئنان بوقوعها، وقد يظفر الفاحص المتأمل في تلك الكُتُب على اختلافها …؛» پس فحص و تأمل دو رکن مهم و اساسی در این روش است.
5. حقیقت و تعدد دلالتهای متون تاریخی
برای فهم و دریافت رخدادهای تاریخی، دلالتِ مطابقیِ متونِ تاریخی و زندگینامهها ضروری نیست، بلکه علاوه بر دلالت مطابقی، میتوان از راه دلالت التزامی یا تضمنی یا حتی دلالت انضمامی به تاریخ و رخدادهای تاریخی رسید، مشروط بر اینکه دلالت، اعم از مطابقی و التزامی و تضمنی و انضمامی، روشن باشد. آری، میتوان به اصل وقوع رخدادی علم پیدا کرد یا به وقوع آن مطمئن شد، هرچند خصوصیات و جزئیات مورداختلاف مظنون نیز نباشند. آقا بزرگ تهرانی (رحمهالله) در این باره میفرماید: «وقد يظفر الفاحص المتأمل في تلك الكُتُب على اختلافها في بعض الخصوصيات بقضية واحدة موجبة أو سالبة قد اتفق الجميع في الدلالة عليها مطابقةً أو التزاماً بيِّناً ، لكنَّها منضمَّة في كل كتاب بخصوصياتٍ مخالفة لخصوصيات في غيره؛ گاهی پژوهشگر اصل واقعهای را در کتابی معتبر میبیند و در دیگر کتب نیز آن را مییابد، یعنی واقعهای در کتابی معتبر نقل و در دیگر کتب نیز گزارش شدهاست و کتب مختلف در نقل اصل واقعه متفق و همآهنگاند، ولی در ذکر خصوصیات و جزئیات آن واقعه با هم اختلاف دارند. به سخن دیگر، همۀ کتب در وقوع یا نفی واقعهای متفق هستند و با صراحت و با دلالت مطابقی یا با اشاره و دلالت التزامی واقعهای را گزارش میکنند، ولی آن واقعه در هر کتابی با خصوصیت یا خصوصیاتی ذکر شدهاست که با خصوصیت یا خصوصیات ذکرشده در دیگر کتب سازگار نیست… .»
6. اختلاف کتب تاریخی و تناقضها و ناسازگاریهای آنها با هم به این معنی نیست که این کتب از حیّزانتفاع ساقطاند و حتی بر قدر مشترک نیز دلالت ندارند.
اختلاف و اضطراب در کتب تاریخی و تنافی و ناسازگاری برخی نقلها با برخی دیگر به این معنی نیست که استناد به این کتب بیوجه است و در مباحث علمی، باید از این کتب اِعراض کرد و روبرگردان شد. ایشان در این باره میگوید: «فلوا ألغينا هذه الكتبَ أو أكثرها وعزلناها عن الحكومة في القضية التأريخية بمجرد وجود المخالفات والاضطرابات فيها لانسدَّ علينا بابُ معرفة أغلب تلك القضايا؛ استفادۀ از این کتب ممکن است و تنها راه بررسی وقایع تاریخی است بهطوری که اگر این کتب را از حیّزانتفاع ساقط و آنها را نامعتبر بدانیم و بگوییم چون در نقلها و گزارشهای تاریخی اضطراب و اختلاف و ناهماهنگی وجود دارد، پس حجت نیست و نمیتوان به آنها استناد کرد، در این صورت راه علم و معرفت به قضایای تاریخی بسته خواهد شد.»
مقصود ایشان از سخن یادشده این است که اختلاف و اضطراب و تنافی و تناقض در نقل راجعبه جزئیات و خصوصیات رخدادها و وقایع است، نه راجعبه اصل تحقق و وقوعِ رخدادها. نقلها و خبرهای ناسازگار و متنافی در رابطه با جزئیات یک واقعه به معنای نفی اصل واقعه یا به معنای اطمینانی نبودن اصل واقعه نیست. اصل وقایع متفقعلیه است و همه از آن خبر داده و آن را گزارش کردهاند. به سخن دیگر، نفی و موردشک و تردید بودن وقایع جزئی به معنی نفی و موردشک و تردید بودن اصل واقعه و رخداد نیست، هرچند دلالت متون تاریخی بر اصل واقعه به دلالتِ مطابقیِ صریح نباشد. این نکتهای مهم است که موردغفلت برخی بزرگان قرار گرفتهاست، بزرگانی که دربارۀ این موضوع تحقیق کردهاند.