استفتاءات
۱. اعمال انسان که به سبب آن پاداش یا عقاب میبیند، منحصر به مباشرت نیست، بلکه شامل اعمالی است که بهواسطهٔ سببسازی انجام میگیرد، مانند انسانی زنده – مانند پيرمردی ناتوان از انجام حج – که به جهت داشتن مال و استطاعت مالی، کسی را نایب خود برای حج قرار میدهد.
۲. عبادت به نیابت از اموات نیز غالباً از مواردی است که میّت خود در آن سببسازی کرده و در نتیجه، از اعمال او به واسطه به شمار میآید.
۳. زیرا نایب یا از خویشان میّت است، یا از دوستان و آشنایان او، یا اجیری است که توسط یکی از آنها برای انجام عمل اجیر شده، و در هر دو صورت، رابطهای که بین میّت و نایب برقرار شده، میّت در ایجاد آن نقش داشته است.
۴. این نکته در حدیث نبوی نیز آمده است، آنجا که رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، وَعِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، وَوَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ»
یعنی اعمالی که به واسطهٔ سببسازی انجام میشوند، در شمار اعمال میّت ثبت میگردند.
۵. همچنین نظیر این معنا در فرمایش پیامبر صلیاللهعلیهوآله آمده است:
«مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
«کسی که سنت نیکویی را پایهگذاری کند، پاداش آن و پاداش کسانی که تا روز قیامت به آن عمل کنند برای او خواهد بود.
و کسی که سنت بدی را پایهگذاری کند، گناه آن و گناه کسانی که تا روز قیامت به آن عمل کنند بر عهدهٔ او خواهد بود.»