استفتاءات
۱. نظر مشهور و غالب فقها این است که دفاع، مقید به شرایط جهاد ابتدایی نیست، بلکه مطلق است.
۲. وجوب دفاع، یک حکم فتوایی صرف نیست؛ بلکه اداره و سازماندهی آن در صلاحیت فقیه است اگر عهدهدار شود، وگرنه بر عهده مؤمنان عادلِ نخبه است، و اگر آنان هم نبودند حتی افراد فاسق نیز باید اقدام کنند؛ و در هیچ حالتی ترک نمیشود.
۳. دفاع گاهی از جان، مال و ناموس است، و گاهی دفاع از اصل دین، اساس آن، هویت و موجودیت آن، و نیز ارزشها و احیای آنها در جانها و نسلهاست. نگاه در اینجا محدود به یک نسل نیست، بلکه احیای دین در طول نسلها مد نظر است. این نوع دفاع گاهی «جهاد مواسات» نامیده میشود و از بزرگترین و شریفترین انواع جهاد است؛ زیرا هدف آن صرفاً حفاظت از جان و مال و ناموس نیست، بلکه هدفی والاتر دارد.
۴. عنوان «مصلحت» عنوانی گسترده و مبهم است که میتواند موجب برداشتهای نادرست شود.
سید محسن حکیم (قدس سره) به تفاوت شرایط در جهاد دفاعی اشاره کرده است. در پاسخ به این پرسش که چرا برخی مؤمنان با وجود ضرر، امر به معروف و نهی از منکر میکنند، فرمود:
شرایطی که برای امر به معروف و نهی از منکر ذکر شده، مربوط به منکرات معمولی مانند ترک نماز، شرابخواری و تضییع حقوق مردم است که به اساس دین آسیب نمیزند.
اما اگر انحرافی متوجه اصل دین باشد، مقابله با آن واجب است، حتی با فدا کردن جان و مال؛ همانگونه که جهاد در بسیاری از زمانها برای حفظ اساس اسلام واجب شده است. پس کار آن مؤمنان صحیح بوده و از همین نوع است.
۵. در آیات قرآن شرط شده که توان و امکان مسلمانان از نظر کیفیت و کمیت، در حالت ایدهآل یکدهم دشمن کافی است، به شرطی که از نظر روحی استوار و صبور باشند؛ و در صورت ضعف روحی، این نسبت به یکدوم تغییر میکند.
این نشان میدهد که عامل روحی و روانی از عامل مادی مهمتر است.
۶. در ارزیابیها باید نظر کارشناسانِ حوزههای مختلف جمع شود؛ صرفاً تکیه بر سیاستمداران کافی نیست، چون تجربه نظامی ندارند. همچنین نظامیان بدون کارشناسان امنیتی (بهویژه در برابر جنگ روانی و رسانهای) کافی نیستند، و این مجموعه نیز بدون کارشناسان اقتصادی ناقص است؛ زیرا هر گروه بهتنهایی دید جامع ندارد.
۷. علاوه بر این، شجاعت تصمیمگیرندگان، استحکام ایمان و توکل بر خداوند ضروری است. افرادی که دلبسته دنیا و بقای در آن هستند، بهویژه اگر گرفتار فساد مالی یا اداری باشند، نقاط ضعف زیادی دارند. پاکی، استقامت و تخصص، در تقویت شجاعت نقش اساسی دارد.
۸. همچنین بصیرت عمیق در حوزههای مختلف لازم است؛ زیرا بخش بزرگی از جنگها، جنگ روانی، فریب آماری و طرحهای پیچیده است.
۹. اگر این شرایط در رهبران و فضای عمومی جامعه فراهم نباشد، فریب و نیرنگ باعث تسلیم در برابر دشمن میشود، حتی اگر قدرت ظاهری وجود داشته باشد.
۱۰. این معنا در حدیث نبوی نیز آمده است:
«نزدیک است که امتها بر شما هجوم آورند، همانگونه که خورندگان بر ظرف غذا هجوم میآورند… شما در آن زمان زیاد هستید، اما همچون کف روی سیل خواهید بود… و در دلهایتان سستی افکنده میشود.»
گفته شد: سستی چیست؟ فرمود: «دوست داشتن دنیا و کراهت از مرگ.»
این حدیث نشان میدهد که ضعف امت نه از کمبود عدد یا ابزار، بلکه از عواملی مانند ضعف مدیریتی و سستی روحی ناشی از دلبستگی به دنیاست.