استفتاءات

۱- همان‌گونه که فقها در باب اجتهاد و تقلید ذکر کرده‌اند، لزوماً اعلم منحصر در یک نفر نیست؛ بلکه ممکن است تعدد داشته باشد، چه بر حسب ابواب، یا مسائل، یا مباحث؛ مانند فقه عبادی، معاملاتی، سیاسی، اجتماعی، یا مسائل مرتبط با موضوعات تخصصی. این امر غالباً حتی میان بزرگان نیز رخ داده است، مانند محقق و علامه حلی و بسیاری دیگر.

۲- در مسائل مشترک و مورد اتفاق در فتاوا، تقلید از اعلم متعین نیست و این حوزه گسترده‌ای را شامل می‌شود.

۳- بلکه تقلید از اعلم تنها در مسائلی متعین است که وی در آن‌ها از همه معاصران خود متمایز باشد؛ وگرنه اگر یکی از آنان با او موافق باشد، تقلید از او متعین نیست، بلکه مکلف بین آن دو ـ و حتی بیش از دو نفر ـ مخیّر است.

۴- بنابراین، دایره لزوم تقلید از اعلم بسیار محدود است و در سایر مسائل، مکلف میان او و دیگرانی که با او هم‌نظرند مخیّر است.

۵- اما راه‌های تشخیص اعلم، رجوع به اهل خبره است.

۶- و در صورت تعارض اقوال آنان، به نظرِ مورد اعتمادتر رجوع می‌شود، هرچند این اعتماد ممکن است بر حسب ابواب، مباحث و مسائل متفاوت باشد و چه‌بسا نوعی جمع میان اقوال صورت گیرد.

۷- همچنین اهل خبره خود از نظر میزان تخصص و دقت در ابواب و مباحث متفاوت‌اند؛ ازاین‌رو، تشخیص آنان از اعلم در حوزه‌هایی که در آن قوی‌ترند دقیق‌تر، و در حوزه‌هایی که تخصص متوسط دارند، ضعیف‌تر خواهد بود؛ و این امر قابل توجه و مشهود است.